برخی از میهمانان ما همواره در مورد معنای ری و چرایی نام گذاری آن سوال نموده اند که توضیح اطلاعات زیر را ضروری نموده است.
ری در زبانها و لهجه های مختلف، معانی و یا کاربری های ذیل را دارد:
در زبان گیلانی به معنای "پسر جوان" میباشد.
· در زبان پارسی به معنای افزونی و برکت است و در گذشته نیز واحد وزن (برابر 12 کیلو گرم) بوده است.
· در زبان انگلیسی نام مخفف و یا کنیه اسامی ریموند، رضا و امثالهم است.
· باز هم در زبان انگلیسی به معنای تابش و شعاع نور و حرارت و گرماست.
· و البته، مهم تر از همه، ری نام یک شهر بزرگ و آباد ایران در دامنه البرز و شمال دشت کویر است که سابقه یی فاخر و بزرگ دارد. این شهر در گذشته راگا نام داشته و بعداٌ به ری تحریف یافته است.
ری كه اكنون آثار بازمانده آن در شش كيلومتری جنوب شرقی تهران بچشم می خورد از نظر قدمت با نينوا و بابل هم عهد بوده و از نظر عظمت، از مهمّترين بلاد سده های نخستين اسلامی بشمار می آمده است و جز بغداد و نيشابور شهری با آن قابل رقابت نبوده است. بنای اوّليه و هسته اصلی اين شهر كهن در اطراف چشمه سوربن یا چشمه علی امروزین واقع بوده است . در نزديكی اين چشمه، تپّه هائی وجود دارد كه بسيار كهن و باستانی است .
شهر ری از قدیمی ترین شهرهای جهان است و در طول تاریخ نامهای متعددی داشته است . در دوبخش از کتاب تورات به نامهای راگو وراگس و در اوستا با نام راگا از آن نام برده شده است .
در عهد قبل از اسلام اعراب ری را ارازی می گفته اند و پس از اسلام به نام ری از آن یاد شده است و این نامی است که تاکنون نیز برروی آن باقی مانده است .
درخصوص بنای نخستین آن روایت های متعددی وجود دارد بعضی بنای ری را به شیث پیامبر فرزند حضرت آدم (ع) نسبت داده اند و برخی فرزند حضرت نوح (ع) که روی یا ازرای نام داشته منشعب می دانند . به هر تقدیر روایتها برای اثبات این مطلب کافی است ری قدمتی فراتر از تاریخ دارد قدمتی که بر اساس سفالهایی که باستان شناسان در ری یافته اند به سالهای 4000 تا 6000 قبل از میلاد می رسد .
گفته می شود ساکنین اولیه ری اقوام آریایی بودند که به ایران مهاجرت کردند .
ری در بستر تاریخ
در ابتدای قرن هفتم قبل از میلاد در عهد آشوریان ، ری یکی از پنج ایالت آشوری بود که در سرزمین ماد قرار داشت . مادها ابتدا تحت سیطره آشوریان بودند و سرزمین اصلی ماد از آذربایجان، بخشی از کردستان، عراق عجم شامل شهرهای فعلی قم ، ری ، کاشان ، اصفهان و قزوین تشکیل می شد .
درباره تسلط آشوریان بر مادها در تورات نیز اشاراتی وجود دارد و بر طبق روایات تورات آشوریان جمعی از بنی اسرائیل را در شهرهای مادی مقیم کردند که یهودیان قدیم ری نیز ازاین جمله می باشند .
مذهب مردم ری
مذهب مردم ری ابتدا آیین مغان بوده است آن طور که از گفته های هرودت مورخ یونانی بر می آید مغان کاهنان مادها بوده اند . مغان یکی از قبایل شش گانه ماد محسوب می شدند و ری مرکز آنها بوده است .
اجمالاً می توان گفت که آنها مظاهر طبیعت را در دو قالب خیر و شر می پرستیدند و از خصوصیات بارز آنها احترام به آتش و ایجاد آتشکده بوده است .
مغان از مقربان و نزدیکان خاص شاهان ماد بوده اند و تعبیر خواب و اجرای مراسم قربانی از وظایف آنها محسوب می شد . تعالیم مغان از قرن هشتم تا قرن ششم قبل از میلاد جریان معین دینی بوده و ری مرکز این جریان بوده است . کیش مغان پس از ظهور زرتشت بر آیین او نیز اطلاق گردید و به آیین زرتشت آیین مغان نیز می گفتند و به طور کلی شهر ری در دوران پیش از اسلام مرکز بزرگ دینی زرتشتیان بوده و به وسیله موبدان موبد نوعی حکومت دینی نظیر واتیکان در آن وجود داشت و به طور کلی ری در دوران مادها و هخامنشیان وحتی قبل از آن نیز شهری مقدس به شمار می آمد . قرار گرفتن ری در مسیر جاده ابریشم که از آنجا به همدان می رفت علاوه بر جنبه مذهبی به ری اهمیت بازرگانی نیز می داده است ، لذا مردم ری عموماً بازرگان و تاجر پیشه بوده اند .
ری در عهد سلوکیان
پس از سقوط سلسله شکوهمند هخامنشی و مرگ اسکندر نوبت به سلسله سلوکیان که یونانی بودند رسید . در عهد سلوکیان در ری زلزله ای شدید روی داده ، شهر بر اثر این زلزله ویران شد و سلوکوس اول ( بین سالهای 312-280 قبل از میلاد ) شهر را دوباره ساخت و نام زادگاه خود اورپس را بر آن نهاد ، به همین خاطر در دوران سلوکیان از ری به نام اورپس در تاریخ یاد می شود .
در عهد اشکانیان
در عصر اشکانیان به علت اینکه آثار بجا مانده از اشکانیان توسط سلسله بعدی یعنی ساسانیان از بین رفته است اطلاعات زیادی در دست نیست و لی آنچه مسلم است ری همچنان اهمیت خود را حفظ کرده و برج و باروی عظیمی در نزدیکی و ابتدای چشمه سوربن یا چشمه علی فعلی که اختصاص به شاهان و امرا داشت ساخته شده است . در این دوران ری به صورت یک مرکز دینی تجاری و قطب کشاورزی و دامداری به حیات خود ادامه داده است .
ری در عهد ساسانیان
شهر ری در دوران ساسانیان از مراکز بزرگ دینی زرتشتیان بود و در آن به وسیله موبدان موبد نوعی حکومت دینی نظیر واتیکان وجود داشت . باید گفت ری در دوره ساسانیان شهر مقدس نامیده می شد و آتشکده ری یا بهرام از بزرگترین آتشکده های آن عصر بود که بقایای آن نیز هم اکنون بر روی تپه میل وجود دارد . تصویر زمان حاضر این آتشکده را در پس زمینه این صفحه میبینید.
ری پس از اسلام
در سال 21 هجری سپاه ساسانی در جنگ نهاوند از مسلمانان شکست خورد و حکومت مرکزی از بین رفت .در سال 22 هجری ، اصفهان ، قزوین ، زنجان وسپس ری به تصرف اعراب درآمد . پس از آن ری دچار شورشهای متعددی شد که آخرین آنها در زمان خلافت عثمان بود . به هر تقدیر در همان سال 22 هجری ری نو یا ری زیرین به دستور نعیم بن مقرن و به دست همین زینبدی بنا شد و ری قدیم یا ری برین تخریب شد . ری نو در جنوب شرقی ری قدیم بنا گردید .
جیلاباد
ری در آغاز قرن چهارم دوران پرشکوهی از رشد و توسعه خود را آغاز کرد و این عهد مرداویج دیلمی اولین شاه خاندان زیاری بود . مرداویج در سال 315 هجری در صحنه سیاست ظاهر شد و در سال 319 هجری استقلال یافت و پایتخت خود را ری قرار داد .
آن قسمت از شهر که به دستور مرداویج ساخته شد و در قسمت شرقی شهر قرار دارد ، جیلاباد نام دارد و در جیلاباد بناها و ابنیه و طاقهای رفیع ، برکه ها و گردشگاهها و تفریگاههای شگفت آور احداث شد . وی همچنین زندانی بزرگ و هولناک احداث کرد که خندقی از آب آن را احاطه کرده بود و هیچ زندانی امکان فرارنداشت .
ری در زمان آل بویه
پس از تسلط ایرانیان بر خلیفه بغداد در دوره آل بویه، ری در حکومت رکن الدوله پایتخت او گردیدد و در این زمان بازهم بر اهمیت ری افزوده شد . ری در حکومت آل بویه به مرکز سیاسی فرهنگی ایران و جهان اسلام تبدیل شد و این امر رونق دانش و ادب را در این شهر درپی داشت .
در این زمان، قلعه ری بازسازی شد، قصرها و خزائن بزرگ ساخته شد و انواع سلاحها و ذخائر در آن ذخیره گردید . این بخش از شهر بر باغها و آبهای جاری مشرف بوده و صفای خاصی داشته است . در این دوره جمعیت شهر بالغ بر یک میلیون نفر و مساحت آن به حدود 81 کیلومتر مربع می رسیده است .